[Bron: VPRO-Argos]

Bekijk de televisieuitzending
(de eerste tien minuten gaan over de kwestie Spijkers)

‘Als dat ook in deze instantie nog niet goed komt, dan is het de vraag op welke manier rechten van burgers nog kunnen worden gewaarborgd.’

Hieronder links naar enkele audio- en videofragmenten waarin o.m. Fred Spijkers, Pieter van Vollenhoven, Joep van der Vliet, Anton Vermet (CDA-gemeenteraadslid Culemborg) en de directeur van het Nationaal Archief aan het woord komen:

weblogs.nos.nl/binnenlandredactie/2008/05/07/het-nationaal-archief-als-grafkelder/
(Deze nos-pagina bevat een bericht van Jeroen de Jager met informatie (met links naar een aantal audiofragmenten) over hoe de overheid, weliswaar met een beroep op de Vaststellingsovereenkomst, in flagrante strijd met deze overeenkomst handelt door – in plaats van de archieven te schonen van onjuiste diskwalificaties over Spijkers – ál zijn gegevens per oktober 2006 voor de duur van 20 jaar op te sluiten in het Nationaal Archief. Met als gevolg dat Spijkers ‘administratief dood’ is gemaakt en bewijsmateriaal is verduisterd. Met een overheid die zo handelt, mogen álle burgers zich ernstig bedreigd voelen.)

www.nos.nl/nosjournaal/artikelen/2008/4/19/190408_spijkers_nieuw.html

www.nos.nl/nosjournaal/artikelen/2008/5/18/180508_spijkers_vollenhoven.html

weblogs.nos.nl/binnenlandredactie/2008/05/19/spijkers-en-van-vollenhoven

In de zaak Fred Spijkers leren we een overheid kennen die uit opportunistische motieven, willens en wetens, de grondbeginselen van onze democratische rechtsstaat met voeten treedt en zich daarmee kwaadaardig opstelt tegenover de burger die zij juist, conform die grondbeginselen, behoort te dienen. Als dit gedrag niet op korte termijn krachtig wordt gecorrigeerd en als de hoofddaders niet alsnog politiek en strafrechtelijk ter verantwoording worden geroepen, dan zijn niet alleen de rechten van de heer Spijkers, maar de rechten van álle burgers in Nederland niet langer gewaarborgd.

‘We hebben geen bemiddelaar nodig. Dus wie zich ook meldt, hartelijk bedankt. Als er al iemand nodig zou zijn, maar nogmaals, die is niet nodig, dan gaan wij daar zelf over. De zaak is destijds tot tevredenheid van beide partijen geregeld.’ (bekijk de video zelf)

Ik luister naar Van Vollenhoven en Spijkers in een uitzending van Met het Oog op Morgen, toen de vraag van de Tweede Kamer om Van Vollenhoven te laten bemiddelen nog speelde. Ik beluister de wanhoop van Spijkers en een sprankje hoop dat er nu misschien een einde komt aan zijn ellende. Ik beluister het begrip en de sympathie van Van Vollenhoven; zijn mening dat dit natuurlijk heel snel opgelost moet kunnen worden, als de wil er is. Die wil is er bij Spijkers, dat is me duidelijk. Als hij gevraagd wordt door de staatssecretaris, dan wil Van Vollenhoven graag helpen. En dan hoor je dit. Van Middelkoop. Onze minister van Defensie. De baas van het ministerie dat de afgelopen 23 jaar het leven van Fred Spijkers tot een hel heeft gemaakt. Wat die man zegt. Daar word je ijskoud van. Hoe het mogelijk is dat iemand, zo netjes in het pak, zo’n keurige overheidsdienaar, een Christen nog wel, zo weinig menselijkheid, zo weinig naastenliefde in zijn donder heeft. Want wat hij écht zegt is het volgende: ‘

‘Wat jij allemaal beweert, Spijkers, daar wil ik helemaal niet naar luisteren. Je bekijkt het verder maar. Wat er ook met jou in het verleden is gebeurd, wij zijn de baas. Wij gaan erover. Ga jij er lichamelijk en geestelijk onderdoor? Daar kan ik echt niet mee zitten. Want als ik zeg dat de zaak destijds tot tevredenheid van beide partijen is geregeld dan is dat zo. Jij dacht misschien dat de wil van de Tweede Kamer iets te betekenen heeft? Nou, daar geven wij niets om hoor, behalve als de mogelijkheid bestaat dat ze ons naar huis sturen. Nou, dat doen ze in dit dossier niet, dat geef ik je op een briefje. Dus wie zich ook verder met wat dan ook over deze zaak meldt, hartelijk bedankt, maar niet heus. Toedeledokie!’

Ik ben geen Christen, maar vanavond, voor het slapen gaan, zal ik bidden. Ik zal bidden dat Pieter van Vollenhoven zich op persoonlijke titel grondig in het dossier gaat verdiepen. Dat hij spreekt met diegenen die de zaak kennen, met de wetenschappers die zich erin hebben verdiept en die zich vernietigend over het overheidshandelen in deze zaak hebben uitgelaten. Ik zal bidden dat hij de vinger aan de pols houdt en zich er op persoonlijke titel mee zal gaan bemoeien als Agnes Jongerius, die zich nu voor Fred Spijkers schijnt te gaan inzetten, niet snel een oplossing kan forceren. Dat er eindelijk gerechtigheid komt voor Fred Spijkers. En dat we ooit weer een fatsoenlijk kabinet mogen krijgen.

‘De zittende ministers zijn verantwoordelijk voor wat er de afgelopen 23 jaar is gebeurd. Maar ook voor de situatie nu, de hele ellende met de uitvoering van de Vaststellingsovereenkomst. Gezien de ernst van deze zaken moeten de zittende bewindslieden uitleggen hoe zij dergelijk grof onrecht en dergelijke bewuste schendingen van de rechtsstaat en van de rechten van burgers door de overheid rechtvaardigen. De Tweede Kamer behoort hen ter verantwoording te roepen. Dat is het minste waarop alle burgers, Spijkers voorop, recht hebben. De uitkomst waartoe dat moet leiden, is duidelijk: volgens de maatstaven van de rechtsstaat en de ministeriële verantwoordelijkheid behoren de minister-president, de ministers Van Middelkoop, Hirsch Ballin en Ter Horst af te treden.’

Ben ik met hem eens. Maar zolang een met dictatoriale trekjes behepte combinatie van onbenul en arrogantie aan de macht is lijkt me dit helaas een utopische gedachte.

Ze betogen dat – ook wanneer de problemen voor Spijkers worden opgelost – de aandacht voor de ‘zaak Spijkers’ zelf’ – namelijk de zaak van alle klokkenluiders en het herstel van rechtsstaat en bestuurlijke integriteit – niet mag stokken.

Ze pleiten er onder meer voor dat het kabinet gebruikt maakt van het aanbod van Pieter van Vollenhoven op te treden als onafhankelijk bemiddelaar (‘Spijkers heeft zijn vertrouwen in hem uitgesproken, nu het kabinet nog.’), dat in deze zaak niemand wordt gevrijwaard van strafrechtelijke en bestuursrechtelijke procedures, dat er op korte termijn ook een oplossing wordt gevonden voor andere ‘urgente klokkenluiders’ zoals Ad Bos en dat er een parlementaire enquête komt om te achterhalen welke mechanismen ertoe hebben geleid dat de rechtsstaat met voeten is getreden en individuele burgers tot slachtoffer zijn gemaakt.

Uitzending Nova 5 maart 2008 met als onderwerp het onderzoek van de UvA. O.a.Leo Hubers en Hans van den Heuvel komen hierin aan het woord

Dit aspect is benadrukt door Joep van der Vliet, jurist en docent beroepsethiek aan de Universiteit van Amsterdam en leider van een wetenschappelijke onderzoeksgroep die zich heeft gebogen over de zaak Spijkers. De conclusies zijn gepubliceerd in Openbaar Bestuur, editie maart 2008.

De inleiding van het artikel, getiteld ‘Rechtsstaat zonder zelfkritisch en zelfreinigend vermogen’:

‘Wetenschappers, advocaten en leden van de Hoge Raad waarschuwden onlangs tegen uitholling van de rechtsstaat, onder meer wegens de antiterrorismewetgeving. Waar politieke, bestuurlijke en ambtelijke gezagsdragers hun bevoegdheden misbruiken, wordt de rechtsstaat op een andere manier bedreigd. Dat is het geval in de zaak Spijkers. Hij weigerde een immorele opdracht uit te voeren en hij ondervond daarvan sindsdien gevolgen.’

Enkele citaten:

‘We hebben het gedrag van gezagsdragers getoetst aan eisen van redelijkheid die voortvloeien uit vrijwillig aanvaarde functies. Daar voldeed het niet aan. De eisen zijn ondergeschikt aan die van rechtvaardigheid en de onvoorwaardelijke natuurlijke plichten die daaruit voortvloeien: positieve plichten om rechtvaardigheid te dienen en te bestendigen, een wederkerige plicht om hulp te bieden en respect te tonen en negatieve plichten om onschuldigen niet in hun persoon te schaden en ook overigens geen schade te berokkenen. Men mag geen onrecht begaan, ongeacht verplichtingen uit hoofde van een functie. Gezagsdragers kunnen zich dus niet op politieke of ambtelijke verplichtingen beroepen ter rechtvaardiging van het onrecht dat zij jegens Spijkers begingen, laat staan van misdrijven die men misschien pleegde.’

‘Sommige gezagsdragers en politiek verantwoordelijken hebben hun natuurlijke plichten ten opzichte van Spijkers op een reeks van manieren grof geschonden, onder wie ministers en staatssecretarissen van Defensie en Binnenlandse Zaken van 1984 tot heden. Zij zijn immers mede verantwoordelijk voor alle (ambts)misdrijven en de schendingen van behoorlijkheidscriteria door overheidsdienaren die hiervoor aan de orde waren. Dat geldt ook voor staatssecretaris Van Hoof, al past bij zijn optreden de kanttekening dat hij via de instelling van de commissie Rood, de inschakeling van KPMG en via zijn persoonlijk contact met Ovaa-Van den Broek en Spijkers serieuze pogingen heeft gedaan de zaak zo goed mogelijk uit de wereld te helpen. Het zou de moeite waard zijn het optreden van alle betrokken politici en detail aan alle behoorlijkheidsmaatstaven te toetsen: hun optreden moet precies zo worden gediskwalificeerd als dat van de gezagsdragers, zij hebben al dan niet in commissie eveneens vrijwel alle behoorlijkheidsmaatstaven geschonden.’

‘Spijkers’ gewetensvolle weigering strookt met de natuurlijke plicht tot rechtvaardigheid: gehoorzaamheid zou onrecht zijn geweest en weigering was onvoorwaardelijke plicht en een kwestie van morele moed en waardigheid. Gezagsdragers en politiek verantwoordelijken hadden als vertegenwoordigers van onze rechtsstaat hem om die reden moeten prijzen. Dat deden zij niet (uit eigen beweging). Van der Knaap erkende in zijn eerdergenoemde brief aan Spijkers ten lange leste ‘in alle oprechtheid’ dat ernstig onrecht tegen Spijkers was begaan, maar het concept voor die brief kwam uit de koker van KPMG en de uitvoering van de Vaststellingsovereenkomst door Defensie is niet met die beweerde oprechtheid in overeenstemming.’

‘Daarom ontbreekt het de betrokken gezagsdragers aan morele moed en waardigheid. Gebrek aan morele waardigheid kent gradaties: onrechtvaardigheid, slechtheid, kwaadaardigheid. ‘Onrechtvaardig’ is het slechte doen met op zich legitieme doelen. ‘Slecht’ is arbitrair gebruik van macht of bevoegdheid. ‘Kwaadaardig’ is streven naar het slechte op zich of onverschilligheid over onrecht. De onthutsende conclusie is dat sommige hoofdrolspelers namens de (rechts)staat niet eens ‘onrechtvaardig’ waren, maar erger, omdat zijn geen rechtmatige doelen nastreefden. Ze hebben rechtsstatelijke middelen 23 jaar lang gebruikt om onrecht te begaan en zijn dus ‘slecht’ of zelfs ‘kwaadaardig’ wegens de klaarblijkelijke onverschilligheid over dat onrecht.’

‘Ministers, staatssecretarissen en hun ondergeschikten hebben Spijkers het leven en de uitoefening van zijn rechten gedurende 23 jaar onmogelijk gemaakt, omdat hij onrecht aan de kaak stelde, Zij waren geen hoeders van rechtvaardigheid en van de rechtsstaat, integendeel, ze gebruikten de bevoegdheden die hen ten dienste stonden om de rechten van een burger met voeten te treden.’

‘Om tot de conclusie te komen dat de rechten van Spijkers op vele manieren grof zijn geschonden, hoeft men slechts de relevante documenten te raadplegen en rechtstatelijke eisen serieus te nemen. Hoewel, ook het raadplegen van documenten probeert de overheid, in de persoon van Van der Knaap, zoveel mogelijk te voorkomen door de archieven niet te schonen van misplaatste diskwalificaties over Spijkers (zoals de Vaststellingsovereenkomst voorschrijft), maar de dossiers te legen en een poging te doen het archief over de zaak Spijkers bij de Centrale raad van Beroep te verwijderen, Het is niet duidelijk of dat is gelukt. Mocht dit het geval zijn, dan wordt Spijkers belemmerd in de uitoefening van zijn recht om herziening van de uitspraak van de Raad uit 1997 te vragen. Bovendien, ook de dossiers bij het UWV en het ABP zijn verdwenen met alle gevolgen van dien voor zijn inkomen (uitkering) en pensioen.’

‘Onze minister-president antwoordde op Spijkers’ verzoek om hulp met ‘ik kan niets voor u doen’, al begreep hij wel dat zijn antwoord voor Spijkers ‘niet geheel bevredigend’ zou zijn.’

‘De minister-president draagt [...] samen met de overige ministers en de staatssecretarissen de verantwoordeijkheid voor de rechtsstaat, voor de bescherming van burgers en voor het optreden van de staat ten opzichte van burgers, ook in het verleden.’

‘De minister president kan en mag zich niet als een innocent bystander opstellen, hij kan en mag zich niet achter andere gezagsdragers verschuilen.’

Heel in het kort komt het neer op het volgende. In 1984 kwam munitie-expert Rob Ovaa om het leven bij een ongeluk met een landmijn waarvan Defensie (al heel lang) wist dat die een gevaarlijke ontwerpfout bevatte. Maatschappelijk werker Fred Spijkers kreeg opdracht de weduwe te vertellen dat Ovaa door eigen schuld was overleden. Dat weigerde Spijkers en in plaats daarvan voorkwam hij dat de zaak in de doofpot belandde. Daarna is het leven van Fred Spijkers verwoest als gevolg van wandaden en regelrechte misdrijven, gepleegd door, namens of onder verantwoordelijkheid van politieke, bestuurlijke, rechterlijke en ambtelijke gezagsdragers, namens de Nederlandse staat. Hieraan is nog steeds geen einde gekomen. Weliswaar is Spijkers in 2002 door middel van een vaststellingsovereenkomst pro forma gerehabiliteerd, maar Defensie ging daarna doodleuk verder met het wangedrag jegens Spijkers en de vaststellingsovereenkomst is tot op heden nog steeds niet op een behoorlijke manier uitgevoerd. Dit is in maart 2008 door een groep wetenschappers aan de Universiteit van Amsterdam vastgesteld.